از بزرگ‌ترین، خطرناک‌ترین و شکننده‌ترین انحرافاتی که در جامعه اسلامی رخ داد، انحراف از مسیر امامت بود.

ضرورت امام شناسی
از بزرگ ترین، خطرناک ترین و شکننده ترین انحرافاتی که در جامعه اسلامی رخ داد، انحراف از مسیر امامت بود. اگر جامعه بعد از پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- جایگاه امامت را شناخته بودند، امامت و خلافت را در حد نمایندگی قبیله ای و قومی و حداکثر رهبری سیاسی، تنزل نمی دادند و اجازه نمی دادند که کسانی بر آن جایگاه تکیه بزنند که هیچ گونه شایستگی و لیاقت در وجود آنها نبود.

قرآن کریم امامت را بالاتر از نبوت می داند و چنین بیان می کند که ابراهیم -علیه السلام- بعد از نبوت و خلت (خلیل اللهی) به مقام امامت ترفیع درجه یافته است. «انی جاعلک للناس اماما»؛ (۴) «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم.» و امامت و معرفی امام را باعث کمال دین و تمام کننده نعمت دانسته و بعد از آنکه پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- امام علی -علیه السلام- را به خلافت و امامت منصوب می کند، می فرماید: «الیوم اکملت لکم دینکم »؛ (۵) «امروز دینتان را برایتان کامل کردم.» و اعلام می کند که عدم معرفی امام و امامت به منزله عدم انجام رسالت ۲۳ ساله است.(۶)

همچنین پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- فرمود: «من مات ولم یعرف امام زمانه مات میتة الجاهلیة؛ (۷) هر کس بمیرد و امام زمان خویش را نشناسد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.» این حدیث بخوبی می رساند که اگر کسی امام زمان خود را نشناسد، در واقع دینی برای او ثابت نیست.

فخر رازی، یکی از بزرگ ترین علمای اهل سنت حدیث مذکور را به این صورت نقل نموده است که پیامبر -صلی الله علیه و آله- فرمود: «من مات ولم یعرف امام زمانه فلیمت ان شاء یهودیا و ان شاء نصرانیا؛ (۸) اگر کسی بمیرد و امام زمان خویش را نشناسد پس باید به خواست خودش یا یهودی و یا نصرانی بمیرد [ولی مسلمان از دنیا نخواهد رفت].»

جابربن عبدالله انصاری می گوید: از پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- پرسیدم امامان بعد از شما چند نفرند؟ حضرت فرمود: «یا جابر سالتنی رحمک الله عن الاسلام باجمعه، عدتهم عدة الشهور؛(۹) جابر! خدایت رحمت کند، از تمام اسلام از من سؤال نمودی. تعداد آنان به تعداد ماه هاست.» در این حدیث سؤال از امام مساوی با سؤال از تمام اسلام دانسته شده است.

در روایت صحیحه از امام باقر -علیه السلام- رسیده است که حضرت فرمود: «کل من دان الله عزوجل بعبادة یجهد فیها نفسه ولا امام من الله، فسعیه غیر مقبول، و هو ضال متحیر والله شانی ء لاعماله؛ (۱۰) هر کس به خداوند عزتمند تقرب جوید با عبادتی که [تمام] تلاش خود را در انجام آن به کار برده است، ولی امامی نصب شده از جانب خداوند برای او نباشد، تلاشش پذیرفته نمی شود و گمراه و سرگردان خواهد بود، و خداوند نیز اعمال او را دشمن می دارد.»

در روایت دیگری از پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- خطاب به حضرت علی -علیه السلام- در مورد ولایت آن حضرت می خوانیم: «لو ان عبدا عبد الله مثل ما قام نوح فی قومه وکان له مثل احد ذهبا فانفقه فی سبیل الله ومد فی عمره حتی حج الف عام علی قدمیه ثم قتل بین الصفا والمروة مظلوما ثم لم یوالک یا علی لم یشم رائحة الجنة ولم یدخلها؛ (۱۱) اگر کسی به اندازه رسالت حضرت نوح(ع) در میان قومش عبادت کند و به اندازه کوه احد طلا داشته است و در راه خدا انفاق کند و عمرش طولانی شود تا هزار بار خانه کعبه را با پای برهنه زیارت کند و سپس در میان صفا و مروه مظلومانه به قتل برسد، اگر ولایت تو را ای علی نداشته باشد، بوی بهشت را نچشیده و داخل آن نخواهد شد.»

نمونه هایی از پیامدهای عدم شناخت امام
با همه آن تاکیدات، جامعه اسلامی مقام امام و امامت و ولایت را درست نشناخته اند و این عدم شناخت چه در زمان خود پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- و چه بعد از آن حضرت پیامدهای ناگواری در پی داشت و علاوه بر غصب خلافت و آن همه بدعت ها و اختلافات، زیان های سنگین علمی و فرهنگی نیز بر جامعه اسلامی تحمیل نمود. در ذیل به نمونه هایی از این موارد از عصر خود پیامبر اکرم -صلی الله علیه و آله- تا این زمان اشاره می شود، با تذکر این نکته که پیامبر خاتم -صلی الله علیه و آله- علاوه بر مقام رسالت، مقام امامت را نیز دارا بود؛ چرا که او افضل انبیای الهی است و وقتی ابراهیم -علیه السلام- مقام امامت را دارا باشد، یقینا [و به طریق اولی] آن حضرت نیز از مقام امامت برخوردار خواهد بود.

۱ - عبدالله ابن عمر می گوید: «هر کلامی که از پیامبر -صلی الله علیه و آله- می شنیدیم آن را می نوشتیم، ولی گروهی از قریش مرا از این کار منع می کردند و می گفتند: ممکن است رسول خدا -صلی الله علیه و آله- از روی غضب یا خوشحالی سخن گفته باشد، من هم از این کار دست کشیدم، حضور آن حضرت رسیدم و جریان را برای ایشان نقل نمودم، فرمودند: «کلمات و سخنان مرا بنویس. به خدا قسم از دهان من جز حق خارج نمی شود.» (۱۲)

این جریان نشان می دهد که عده ای مقام عصمت و علم الهی حضرت را درک نکرده بودند و همین جهالت بود که باعث شد وقتی حضرت در بستر بیماری، کاغذ و قلم تقاضا نمودند تا مطلبی را برای مسلمانان بنویسند که گمراه نشوند، عمر از این کار ممانعت کرد و گفت: کتاب خدا ما را کفایت می کند و (نعوذ باالله) پیامبر هزیان می گوید.» (۱۳) اگر مقام نبوت و امامت و عصمت و طهارت او را شناخته بودند، هرگز به خود جرات نمی دادند چنان سخنان سست و بی پایه ای را مطرح کنند.

۲ - چون برخی از مسلمانان مقام امام را نشناختند، اجازه دادند که حتی شخصی با زور و کودتا هم بتواند خلافت و جانشینی پیامبر را به عهده گیرد و حتی اگر فاسق و فاجر هم باشد، بتواند عهده دار امامت و خلافت شود، چنانکه به برخی از معتزلی ها و حشویه و ... نسبت داده شده است.(۱۴)

۳ - ابن ابی الحدید با اینکه از برترین شارحان نهج البلاغه است، در عین حال شناخت آنچنانی نسبت به مقام امام و امامت ندارد و در ابتدای خطبه همام، در توجیه این سؤال که چرا علی -علیه السلام- از ابتدا پاسخ همام را در بیان اوصاف متقین نداد، بلکه اجازه داد تا او اصرار و سماجت کند تا آنجا که امام را در فشار قرار دهد؟ پاسخ هایی داده است. از جمله می گوید: «ولعله تثاقل عن الجواب لیرتب المعانی التی خطرت له فی الفاظ مناسبة لها ثم ینطق بها کما یفعله المتروی فی الخطبة؛ (۱۵) شاید علت تاخیر او از جواب این بود که معانی ای که برای او خطور می کرد را در الفاظ مناسب ردیف کند (و به قول امروزی ها سخنرانی را خوب آماده کند) و آنگاه سخن بگوید چنان که یک خطیب فکر و اندیشه می کند.»

مذهب و اعتقاد ابن ابی الحدید اجازه نمی دهد که بفهمد امام علم الهی و «لدنی » دارد و نیاز به فکر و ترتیب الفاظ و آماده کردن منبر و سخنرانی و پیش مطالعه ندارد.

۴ - در یکی از مجلات می خوانیم: «مهدی -علیه السلام- در دل تاریخ فرو رفته و از موقعیت امامت و برتری خویش بر تاریخ پرتو افکنده، با آزمودگی و تجربه ای که در این مدت طولانی کسب کرده است توانایی دگرگونی اساسی جهان را خواهد داشت.» (۱۶) آیا امام معصومی که وارث علوم تمام انبیا و ائمه(ع) گذشته و دارای «علم لدنی» و الهی می باشد، نیاز به کسب تجربه بشری دارد؟ آیا این نشانگر این نیست که در حوزه خودی هم باید امام شناسی تقویت شود؟ شبهه افکنی روشنفکران معاصر نیز بیشتر ناشی از عدم شناخت معصومان و امامان است. چنانکه بسیاری از وهابیان نیز که بیشترین شبهه را در سطح جهان علیه شیعه مطرح می کنند، این اعمالشان بر اثر عدم درک صحیح امامت در شیعه، و عدم توان آن است.

بدین جهت است که امامان، در طول تاریخ تلاش نمودند، تا تبیین صحیح و درستی از امامت و جایگاه رفیع آن ارایه کنند. از جمله ثامن الحجج -علیه السلام- سخت تلاش نمود و از فرصت ها بهره برداری نمود، در جامعه ای که امامت و خلافت الهی، رنگ پادشاهی گرفته بود و در حد ولایتعهدی تنزل یافته بود، معنا و تفسیر صحیحی از امامت و جایگاه آن ارایه کرد.

مقام و جایگاه رفیع امامت
امام هشتم -علیه السلام- فرمود: «ان الامامة اجل قدرا، واعظم شانا، واعلامکانا، وامنع جانبا، وابعد غورا من ان یبلغها الناس بقولهم اوینالوا بآرائهم او یقیموا اماما باختیارهم. ان الامامة خص الله عزوجل بها ابراهیم الخلیل علیه السلام بعد النبوة والخلة مرتبة ثالثة وفضیلة شرفه بها واشاد بها ذکره فقال «انی جاعلک للناس اماما»؛(۱۷)
همانا امامت قدرش برتر، و شانش بزرگ تر، و منزلتش عالی تر، و مکانش منیع تر، و ژرفای آن عمیق تر از آن است که مردم با عقل و اندیشه خود به آن برسند، یا با انتخاب و آرای خویش به آن برسند و امامی را نصب کنند. براستی امامت [مقامی است] که خداوند متعال آن را بعد از مقام نبوت و خلت (خلیل الهی) در مرحله سوم به ابراهیم خلیل اختصاص داد و فضیلتی است که او را به آن شرفیاب نمود و به وسیله آن نامش را بلند آوازه قرار داد و فرمود: براستی تو را امام مردم قرار دادم.»

در فراز دیگری از حدیث می خوانیم:
«ان الامامة منزلة الانبیاء وارث الاوصیاء. ان الامامة خلافة الله وخلافة الرسول صلی الله علیه وآله ومقام امیر المؤمنین ومیراث الحسن والحسین علیه السلام.
امامت مقام پیغمبران، میراث اوصیا، خلافت الهی، جانشینی رسول خدا -صلی الله علیه و آله-، مقام امیرالمؤمنان و یادگار حسن و حسین -علیهما السلام- می باشد.»

ان الامامة زمام الدین ونظام المسلمین وصلاح الدنیا وعز المؤمنین. ان الامامة اس الاسلام النامی، وفرعه السامی، بالامام تمام الصلاة والزکاة والصیام والحج والجهاد وتوفیر الفی ء والصدقات وامضاء الحدود والاحکام ومنع الثغور والاطراف. الامام یحل حلال الله ویحرم حرام الله ویقیم حدود الله ویذب عن دین الله ویدعوا الی سبیل ربه بالحکمة والموعظة الحسنة والحجة البالغة؛(۱۸)
براستی امامت زمام دین، مایه نظام مسلمین، صلاح دنیا و عزتمندی مؤمنان است. همانا امامت ریشه اسلام بالنده و شاخه بلند آن است. کامل شدن نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و فراوانی غنایم و صدقات و اجرای حدود و احکام و نگهداری مرزها و اطراف کشور، به وسیله امام انجام می گیرد. امام است که حلال خدا را حلال و حرام او را حرام می کند و حدود الهی را برپا داشته و از دین خدا دفاع می کند و با بیان حکمت آمیز و اندرزهای نیکو و دلیل های رسا، [مردم را] به سوی پروردگار خویش دعوت می کند.»

توصیف امام
معرفی امام و بیان اوصاف او به حقیقت از حد قدرت ما خارج است. از اینرو در این بخش نیز از امام هشتم -علیه السلام- که خود دارنده اوصاف امامت است بهره می جوییم.

آن حضرت فرمود: «الامام کالشمس الطالعة المجللة بنورها للعالم وهی فی الافق بحیث لاتنالها الایدی والابصار، الامام البدر المنیر والسراج الزاهر والنور الساطع والنجم الهادی فی غیاهب الدجی واجواز البلدان والقفار ولجج البحار، الامام الماء العذب علی الظمآء والدال علی الهدی والمنجی من الردی، الامام النار علی الیفاع، الحار لمن اصطلی به والدلیل فی المهالک  من فارقه فهالک؛(۱۹)
امام مانند خورشید فروزان است که نورش عالم را فراگیرد و خودش در افق [اعلا] قرار دارد به گونه ای که دست ها و دیدگان به آن نرسد، امام ماه تابان، چراغ روشن، نور درخشان و ستاره راهنما در تاریکی ها، رهگذر شهرها و کویرها، و گرداب دریاهاست. امام آب گوارای زمان تشنگی و راهنمای هدایت و نجات بخش از هلاکت است. امام آتش روشن بر بلندی ها [برای هدایت گم گشتگان]، وسیله گرمی برای هر که از آن گرما خواهد و رهنمای هلاکت گاه هاست. هر که از او جدا شود هلاک شود.»

راستی این همه مفاهیم بلند و عمیق را چگونه می توان به مردم فهماند و چگونه خود می توان به آن رسید؟
من گنگ خواب دیده و مردم تمام کر
من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش(۲۰)

و فرمود: «الامام السحاب الماطر والغیث الهاطل والشمس المضیئة ... الامام الانیس الرفیق والوالد الشفیق والاخ الشقیق والام البرة ... الامام امین الله فی خلقه وحجته علی عباده وخلیفته فی بلاده والداعی الی الله والذاب عن حرم الله، الامام المطهر من الذنوب والمبرا، المخصوص بالعلم الموسوم بالحلم؛(۲۱)
امام ابری است بارنده، بارانی است شتابنده و خورشیدی است فروزنده ... امام همدم و رفیق، پدر مهربان، برادر دلسوز و مادر نیکو است ... امام امین خدا در میان مردم، حجت او بر بندگانش، خلیفه او در زمین و دعوت کننده به سوی خدا و دفاع کننده از حریم الهی است. امام از گناهان پاک و [از عیب] به دور است. به علم مخصوص گشته و به حلم علامت یافته است.»
گر بیابم صد دهان و این چنین
تنگ آید در بیان آن امین
این قدر هم گر نگویم ای سند
شیشه دل از ضعیفی بشکند(۲۲)

خالی از لطف نیست که در اینجا به اعترافی از دشمن در مورد خود امام هشتم -علیه السلام- اشاره کنیم: وقتی که حضرت رضا -علیه السلام- به ولایتعهدی رسید، گروهی از حاشیه نشینان و غلامان دربار هم پیمان شدند که در لحظه ورود حضرت به نزد مامون به او بی اعتنایی و بی احترامی کنند. آنها تصمیم گرفتند که پرده را که رسم بود موقع ورود آنحضرت بالا بزنند، بالا نزنند. اتفاقا در لحظه ورود آن حضرت همه بی اختیار پرده را بالا نگهداشتند و به آن حضرت احترام نمودند، در نوبتی دیگر که با تصمیم قبلی متفقا پرده را بلند نکردند، خداوند بادی را مامور ساخت که پرده را بلند کند، حضرت وارد شد و همین قضیه به هنگام راجعت حضرت نیز تکرار شد. آنها به یکدیگر گفتند: «یا قوم هذا رجل له عند الله منزلة ولله به عنایة؛ ای قوم! این مرد در پیشگاه الهی جایگاه خاصی دارد و خداوند به او عنایت دارد.»

مگر ندیدید که شما پرده را بلند نکردید، خداوند مانند حضرت سلیمان باد را در اختیار او قرار داد؟ و لذا تصمیم گرفتند عقاید خود را اصلاح کنند و بعد از آن روز، در احترام آن حضرت بکوشند.(۲۳)

نشانه های امام
امام رضا -علیه السلام- می فرماید: «للامام علامات: یکون اعلم الناس واحکم الناس واتقی الناس واحلم الناس واشجع الناس، واسخی الناس واعبد الناس ... ویکون مطهرا ویری من خلفه کما یری من بین یدیه؛(۲۴)

امام دارای نشانه هایی است: او داناترین مردم، بهترین انسان ها در قضاوت، باتقواترین مردم، بردبارترین مردم، شجاع ترین مردم، سخاوتمندترین مردم و عابدترین مردم می باشد ... و پاکیزه [از گناهان و معصوم است] و از پشت سر همچون از پیش رو می بیند.»

امام رضا -علیه السلام- در حدیث فوق ۹ نشانه را برای امام بیان می کند. البته امام نشانه های دیگری نیز دارد، از جمله:
۱ - امام محدث است؛ یعنی، صدای ملک را می شنود ولی او را نمی بیند. به فرموده امام هشتم -علیه السلام- رسول آن است که جبرییل بر او نازل می شود و او جبرییل را می بیند و سخنانش را می شنود. نبی گاهی سخن جبرییل را می شنود و گاهی خودش را می بیند. «والامام هو الذی یسمع الکلام ولا یری الشخص؛ (۲۵) و اما امام کسی است که سخن [ملک] را بشنود ولی شخص او را نبیند.»

۲ - امام دارای علم الهی و مؤید به روح رحمانی است. امام هشتم -علیه السلام- فرمود: «ان الامام مؤید بروح القدس وبینه وبین الله عمود من نور یری فیه اعمال العباد وکلما احتاج الیه لدلالة اطلع علیها؛ (۲۶) امام با روح القدس تایید شده و بین او و خدا ستونی از نور است که در آن رفتار بندگان را می بیند و هرگاه برای راهنمایی [افراد] به آن احتیاج پیدا کند، بر آن راهنمایی آگاهی می یابد.»

پی نوشت ها
۱) ر . ک: محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۳۸۱ ه . ق، ج ۱، ص ۴۸۶; شیخ مفید، الارشاد، قم، منشورات مکتبة بصیرتی، ص ۳۰۴ .
۲) محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، تهران، المکتبة الاسلامیة، ۱۳۸۵ ه . ق، ج ۴۹، ص ۳ - ۷ .
۳) اصول کافی، ص ۴۸۶; ارشاد مفید، ص ۳۰۴ .
۴) بقره/۱۲۴ .
۵) مائده/۵ .
۶) مائده/۶۷ .
۷) علامه امینی، الغدیر، دارالکتب الاسلامیة، ج ۱۰، ص ۳۵۹ - ۳۶۰ .
۸) فخر رازی، مجموعة الرسائل، چاپ مصر، ۱۳۲۸، المسائل الخمسون، ص ۳۸۴ .
۹) ابن میثم بحرانی، غایة المرام، چاپ دوم، المقصد الاول، باب ۲، ص ۲۴۴، حدیث ۲ .
۱۰) اصول کافی، ج ۱، ص ۱۸۳ .
۱۱) بحارالانوار، ج ۲۷، ص ۱۹۴ و ر . ک: مناقب خوارزمی، ص ۲۸ .
۱۲) سنن ابی داوود، داراحیاء السنة النبویة، ج ۳، ص ۳۱۸ و ر . ک: مسند احمد حنبل، مؤسسه الرسالة، بیروت، ج ۱۱، ص ۵۸ .
۱۳) همان، ج ۳، ص ۴۰۹؛ ابن سعد، طبقات الکبری، بیروت، دار صادر، ج ۲، ص ۲۴۳؛ صحیح بخاری، ج ۱، ص ۳۹ .
۱۴) علامه حلی، دلائل الصدق، ج ۲، ص ۴؛ اللوامع الالهیه، ص ۲۵۸ - ۲۵۹، به نقل از محمد رضا مظفر، بدایة المعارف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول، شرح از سید محسن خرازی، ج ۲، ص ۸ .
۱۵) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۶، ه . ق، ج ۱۰، ص ۱۳۴ .
۱۶) مجله حوزه، شماره ۷۱ - ۷۰، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ص ۵۰ .
۱۷) محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیة، ترجمه و شرح از سید جواد مصطفوی، ج ۱، ص ۲۸۴ - ۲۸۵; و ر . ک: علی بن شعبه، تحف العقول، تهران، کتاب فروشی اسلامیة، ترجمه علی اکبر غفاری، ص ۴۶۰ - ۴۶۱ .
۱۸) همان، ص ۴۶۲؛ اصول کافی، ج ۱، ص ۲۸۶ .
۱۹) همان، ج ۱، ص ۲۸۶؛ تحف العقول، ص ۴۳۶ .
۲۰) جلال الدین محمد بلخی مولوی .
۲۱) تحف العقول، ص ۴۶۴؛ اصول کافی، صص ۲۸۶ - ۲۸۸ .
۲۲) مولوی .
۲۳) علامه مجلسی، بحارالانوار، دارالکتب الاسلامیة، ج ۴۹، ص ۶۰، ح ۷۹؛ و ر . ک: شیخ حر عاملی، اثباة الهداة، ج ۳، ص ۳۱۴؛ فیض کاشانی، محجة البیضاء، ج ۴، ص ۲۸۴ .
۲۴) شیخ حر عاملی، التنبیه، ص ۲۶؛ ر . ک: بدایة المعارف، محمدرضا مظفر، شرح از سید محسن خرازی، ج ۲، ص ۴۶ .
۲۵) اصول کافی، ج ۱، ص ۲۴۸، روایت ۲ .
۲۶) التنبیه، ص ۴۲؛ بدایة المعارف، ج ۲، ص ۵۰ .